De canon van Nederland voor groep 5 tot en met 8
De canon van Nederland is een lijst van 50 vensters: mensen, gebeurtenissen en dingen die iets vertellen over de geschiedenis van ons land. Hieronder staan ze alle 50, per tijdvak, met in één zin waar elk venster over gaat. Daarna kan je kind oefenen met jaartallen en tijdvakken.
Liever op papier? Gratis werkbladen om te printen
Meestal in groep 5 tot en met 8
Canon van Nederland oefenen
Kies wat je oefent: het tijdvak bij een venster, het jaartal, of wie of wat er bedoeld wordt. Bij een fout krijg je een tip.
De canon van Nederland in het kort
- De canon heeft 50 vensters, van Trijntje (rond 5500 voor Christus) tot het Oranjegevoel (vanaf 1974).
- In 2020 is de canon vernieuwd: tien vensters gingen eruit en tien nieuwe kwamen erbij.
- Elk venster hoort bij een of meer van de tien tijdvakken.
- Op de basisschool komt de canon vooral in groep 5 tot en met 8 aan bod, bij geschiedenis.
Wat is de canon van Nederland?
Een canon is een lijst van wat je zou moeten weten. De canon van Nederland laat in 50 korte verhalen zien hoe ons land is geworden zoals het nu is. Elk verhaal heet een venster: je kijkt even naar binnen bij een persoon, een gebeurtenis, een boek of een bouwwerk.
De eerste canon kwam in 2006, gemaakt door een commissie onder leiding van Frits van Oostrom. Op 22 juni 2020 werd een vernieuwde canon gepresenteerd. Daarin staan meer verhalen over vrouwen, over Suriname en het Caribisch gebied, en over mensen die naar Nederland kwamen. De canon is bedoeld voor kinderen van ongeveer 8 tot 14 jaar, op de basisschool en de middelbare school.
De vensters staan op volgorde van tijd. Ze zijn ingedeeld bij de tien tijdvakken die kinderen bij geschiedenis leren, van de tijd van jagers en boeren tot de tijd van televisie en computer.
Een venster, bijvoorbeeld De eerste spoorlijn (1839):
In 1839 reed de eerste trein van Nederland, van Amsterdam naar Haarlem. Het venster vertelt hoe de trein het leven veranderde: reizen ging sneller, en goederen en post kwamen eerder aan.
De vensters van de canon tot 1600
De eerste vijf tijdvakken beslaan duizenden jaren, maar hebben samen maar dertien vensters. Uit die tijd weten we minder, omdat er weinig werd opgeschreven. Bij de Romeinse Limes kom je trouwens de Romeinse cijfers tegen, op stenen en munten.
1. Tijd van jagers en boeren (tot 3000 voor Christus)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| Trijntje | rond 5500 v.Chr. | Het oudste vrijwel complete skelet van een mens dat in Nederland is gevonden. Trijntje leefde van jagen, vissen en verzamelen. |
| Hunebedden | rond 3000 v.Chr. | De eerste boeren stapelden enorme keien op elkaar als graf. De meeste hunebedden staan in Drenthe. |
2. Tijd van Grieken en Romeinen (3000 voor Christus tot 500 na Christus)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| De Romeinse Limes | 47 tot rond 350 | De Rijn werd de grens van het Romeinse Rijk. Langs de rivier bouwden de Romeinen forten en wachttorens. |
3. Tijd van monniken en ridders (500 tot 1000)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| Willibrord | 658 tot 739 | Een monnik uit Engeland die naar Utrecht kwam om de mensen hier over het christendom te vertellen. |
| Karel de Grote | 742 tot 814 | Een machtige koning met een groot rijk, ook in ons land. In het jaar 800 werd hij keizer. |
4. Tijd van steden en staten (1000 tot 1500)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| Hebban olla vogala | rond 1075 | Een zin uit een liefdesliedje over vogels die nesten bouwen. Het is een van de oudste opgeschreven zinnen in onze taal. |
| De Hanze | 1356 tot rond 1450 | Steden als Deventer, Kampen en Zwolle werkten samen om handel te drijven met landen rond de Oostzee. |
| Jeroen Bosch | rond 1450 tot 1516 | Een schilder uit 's-Hertogenbosch. Op zijn schilderijen zie je vreemde, soms griezelige fantasiewezens. |
| Maria van Bourgondië | 1457 tot 1482 | Ze erfde als jonge vrouw de Nederlanden. In 1477 gaf ze de steden en gewesten meer te zeggen. |
| Erasmus | rond 1469 tot 1536 | Een geleerde uit Rotterdam die in het Latijn schreef. Hij was tegen geweld en ruzie over het geloof. Valt ook in tijdvak 5. |
5. Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 tot 1600)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| De Opstand | 1566 tot 1581 | De Nederlanden kwamen in verzet tegen de Spaanse koning Filips II. Het begon met de Beeldenstorm. |
| Willem van Oranje | 1533 tot 1584 | De prins die de Opstand leidde. In 1584 werd hij in Delft vermoord. |
| Johan van Oldenbarnevelt | 1547 tot 1619 | Een machtige bestuurder van de jonge Republiek. Na ruzie met prins Maurits werd hij in 1619 onthoofd. |
De vensters van 1600 tot 1900
Vanaf 1600 wordt elk tijdvak een eeuw lang, en er zijn veel meer vensters. Het gaat over handel en schilders in de Gouden Eeuw, over denkers en revoluties, en over de trein, fabrieken en de eerste wetten tegen kinderarbeid. Sommige vensters, zoals VOC en WIC en Slavernij, beslaan meer tijdvakken. Ze staan hieronder bij het tijdvak waar ze beginnen.
6. Tijd van regenten en vorsten (1600 tot 1700)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| VOC en WIC | 1602 tot 1799 | Handelscompagnieën die met schepen naar Azië, Afrika en Amerika voeren. Ze verdienden veel, vaak met geweld. Valt ook in tijdvak 7. |
| De Beemster | 1612 | Een groot meer in Noord-Holland werd met windmolens drooggemalen. Zo kwam er een polder met boerenland. |
| Hugo de Groot | 1583 tot 1645 | Een slimme rechtsgeleerde. Hij zat gevangen in Slot Loevestein en ontsnapte in een boekenkist. |
| De Statenbijbel | 1637 | Een bijbel in het Nederlands, vertaald in opdracht van de Staten-Generaal. Sommige uitdrukkingen eruit gebruiken we nog. |
| Rembrandt | rond 1606 tot 1669 | De bekendste schilder van de Gouden Eeuw. Zijn beroemdste schilderij is De Nachtwacht. |
| De Atlas Maior van Blaeu | 1662 | Een reusachtige atlas met honderden kaarten van de hele wereld, gemaakt in Amsterdam. |
| Michiel de Ruyter | 1607 tot 1676 | Een admiraal die de Nederlandse vloot leidde in zeeslagen tegen de Engelsen. |
| Christiaan Huygens | 1629 tot 1695 | Een wetenschapper die de slingerklok uitvond en met een telescoop de ring van Saturnus bekeek. |
| Spinoza | 1632 tot 1677 | Een denker (filosoof) uit Amsterdam die vond dat iedereen vrij moest mogen denken en schrijven. |
| Slavernij | rond 1637 tot 1863 | Nederlandse handelaren vervoerden mensen uit Afrika als slaaf naar Amerika. In Suriname en op de Antillen werd de slavernij pas in 1863 afgeschaft. Valt ook in tijdvak 7 en 8. |
7. Tijd van pruiken en revoluties (1700 tot 1800)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| Eise Eisinga | 1744 tot 1828 | Hij bouwde in zijn huiskamer in Franeker een planetarium dat laat zien hoe de planeten om de zon draaien. |
| Sara Burgerhart | 1782 | Een boek in brieven van Betje Wolff en Aagje Deken, over een jonge vrouw die zelf wil kiezen hoe ze leeft. |
| De patriotten | 1780 tot 1795 | Burgers die meer te zeggen wilden hebben en in verzet kwamen tegen stadhouder Willem V. |
| Napoleon Bonaparte | 1769 tot 1821 | De Franse keizer. Een tijd hoorde Nederland bij Frankrijk. Door hem kreeg iedereen een vaste achternaam. Valt ook in tijdvak 8. |
8. Tijd van burgers en stoommachines (1800 tot 1900)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| Koning Willem I | 1772 tot 1843 | De eerste koning van het Koninkrijk der Nederlanden. Hij liet kanalen en wegen aanleggen. |
| De eerste spoorlijn | 1839 | De eerste trein in Nederland reed van Amsterdam naar Haarlem. |
| De Grondwet | 1848 | Thorbecke schreef een nieuwe grondwet. De koning kreeg minder macht en het parlement meer. |
| Max Havelaar | 1860 | Een boek van Multatuli over het onrecht dat de mensen op Java werd aangedaan, in Nederlands-Indië. |
| Het Kinderwetje van Van Houten | 1863 tot 1901 (de wet: 1874) | Een wet waardoor kinderen onder de twaalf niet meer in fabrieken mochten werken. |
| Vincent van Gogh | 1853 tot 1890 | Een schilder met felle kleuren en dikke strepen verf. Tijdens zijn leven verkocht hij weinig, nu is hij wereldberoemd. |
| Aletta Jacobs | 1854 tot 1929 | De eerste vrouw die in Nederland aan een universiteit mocht studeren. Ze werd arts en streed voor kiesrecht voor vrouwen. |
De vensters van 1900 tot nu
Bij de laatste twee tijdvakken horen zestien vensters. Een paar ervan zijn zwaar, zoals de oorlogen en Srebrenica. Bij jonge kinderen kun je het kort houden en vooral vragen wat ze er zelf al over weten. Veel van deze vensters zijn ook een goed onderwerp voor een spreekbeurt, bijvoorbeeld De watersnood of Annie M.G. Schmidt.
9. Tijd van wereldoorlogen (1900 tot 1950)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| De Eerste Wereldoorlog | 1914 tot 1918 | Een grote oorlog in Europa. Nederland deed niet mee, maar ving wel veel vluchtelingen uit België op. |
| Anton de Kom | 1898 tot 1945 | Een schrijver uit Suriname die in zijn boek Wij slaven van Suriname opkwam tegen onrecht. In de oorlog zat hij in het verzet. |
| De Tweede Wereldoorlog | 1940 tot 1945 | Duitsland bezette Nederland vijf jaar lang. Op 5 mei 1945 was ons land weer vrij. |
| Anne Frank | 1929 tot 1945 | Een Joods meisje dat zich met haar familie verstopte in het Achterhuis in Amsterdam. Daar schreef ze haar dagboek. |
| Indonesië | 1945 tot 1949 | Indonesië wilde geen kolonie meer zijn. Na jaren van strijd erkende Nederland in 1949 dat het een eigen land was. |
10. Tijd van televisie en computer (1950 tot nu)
| Venster | Wanneer | Waar gaat het over? |
|---|---|---|
| De watersnood | 1 februari 1953 | Bij een zware storm braken de dijken in Zeeland, Zuid-Holland en West-Brabant. Meer dan 1800 mensen verdronken. |
| De televisie | vanaf 1948 | De eerste tv-uitzendingen begonnen. Later stond er in bijna elke huiskamer een televisie. |
| Haven van Rotterdam | vanaf rond 1880 | Rotterdam groeide uit tot de grootste haven van Europa. Er komen schepen van over de hele wereld. |
| Marga Klompé | 1912 tot 1986 | De eerste vrouwelijke minister van Nederland, in 1956. Ze zorgde voor de bijstand: geld voor wie zelf te weinig heeft. |
| De gastarbeiders | vanaf 1960 | Mannen uit landen als Italië, Spanje, Turkije en Marokko kwamen hier in fabrieken werken. Veel gezinnen bleven. |
| Annie M.G. Schmidt | 1911 tot 1995 | Ze schreef Jip en Janneke, Pluk van de Petteflet en veel liedjes en gedichten. |
| Kolen en gas | 1974 tot 2023 | De kolenmijnen in Limburg gingen dicht en we stookten aardgas uit Groningen. Door de gaswinning kwamen er aardbevingen. |
| Het Caribisch gebied | 1975 tot 2010 | Suriname werd in 1975 een eigen land. Sinds 2010 zijn Bonaire, Sint Eustatius en Saba bijzondere gemeenten van Nederland. |
| Srebrenica | 1995 | Nederlandse VN-soldaten moesten deze stad in Bosnië beschermen. Ze konden niet voorkomen dat duizenden mannen en jongens werden vermoord. |
| Europa | vanaf 1945 | Na de oorlog gingen landen in Europa samenwerken. Nu is Nederland lid van de Europese Unie en betalen we met de euro. |
| Het Oranjegevoel | vanaf 1974 | Bij grote sportwedstrijden kleurt Nederland oranje. In 1974 haalde het Nederlands elftal de finale van het WK voetbal. |
Wat is er nieuw in de canon sinds 2020?
Zit je kind op een school met wat oudere boeken, dan kan het een venster tegenkomen dat niet meer in de canon staat. Dit is er in 2020 veranderd:
| Eruit | Erbij |
|---|---|
| Floris V, Karel V, De Republiek, Grachtengordel, Buitenhuizen, De Stijl, Crisisjaren, Willem Drees, Veelkleurig Nederland, De gasbel | Trijntje, Jeroen Bosch, Maria van Bourgondië, Johan van Oldenbarnevelt, Sara Burgerhart, Anton de Kom, Marga Klompé, De gastarbeiders, Kolen en gas, Het Oranjegevoel |
Een paar oude vensters gingen op in een nieuw venster. Zo staat het verhaal van de gasbel nu bij Kolen en gas. Op de website canonvannederland.nl staat bij elk venster een langere tekst, met filmpjes en plaatjes.
Gratis werkbladen canon van Nederland
Om te printen, in zwart-wit. De antwoorden staan op de laatste pagina.
- Tijdlijn invullengroep 6 tot en met 8, pdf met antwoordenGratis printen
- Welk tijdvakgroep 6 tot en met 8, pdf met antwoordenGratis printen
- Wie of watgroep 5 tot en met 8, pdf met antwoordenGratis printen
De canon van Nederland per groep
- Groep 5Kennismaken met de tijdlijn en de eerste tijdvakken: jagers en boeren, de Romeinen, en monniken en ridders. Vensters zoals de hunebedden, de Romeinse Limes en Karel de Grote.
- Groep 6De middeleeuwen en de Opstand: de Hanze, Willem van Oranje, en het begin van de Gouden Eeuw.
- Groep 7De Gouden Eeuw, de VOC, slavernij, Napoleon en de negentiende eeuw met de trein en fabrieken.
- Groep 8De twintigste eeuw: de wereldoorlogen, Anne Frank, Indonesië, de watersnood, en Nederland na 1945. Vaak ook alles herhalen op een tijdlijn.
Dit verschilt per school en per methode. Vraag het gerust aan de leerkracht.
Waar kinderen bij de canon van Nederland vaak op vastlopen
- Willem van Oranje en Koning Willem I worden vaak door elkaar gehaald. De eerste leidde rond 1570 de Opstand. De tweede werd in 1815 de eerste koning, ruim tweehonderd jaar later.
- Kinderen leren jaartallen los uit hun hoofd, zonder te weten wat ervoor of erna kwam. Laat ze een venster altijd ook bij een tijdvak zetten: dan blijft het beter hangen.
- Voor Christus is lastig: 3000 voor Christus is langer geleden dan 500 voor Christus. Teken een getallenlijn met het begin van onze jaartelling in het midden.
Zo oefen je de canon van Nederland thuis
- Kies elke week één venster. Lees samen de korte uitleg hierboven en zoek een plaatje of filmpje op canonvannederland.nl.
- Maak een tijdlijn op een lange strook papier en hang hem op. Elk venster dat jullie bespreken, krijgt een briefje op de goede plek.
- Ga op uitje naar een plek uit de canon: een hunebed in Drenthe, Slot Loevestein, het planetarium in Franeker of de Deltawerken. Zoek het op de kaart, dat helpt ook bij topografie Nederland.
- Laat je kind een venster aan jou uitleggen. Wie het kan navertellen, heeft het begrepen. Dat is meteen goed voor begrijpend lezen.
Oefenpakketten voor groep 5
Liever een plan voor een paar weken? De pakketten voor groep 5 hebben uitleg voor jou, werkbladen voor elke dag en alle antwoorden: tafelpakket groep 5, leespakket groep 5, klokpakket, rekenpakket groep 5, spellingpakket groep 5, topografiepakket.
Veelgestelde vragen over de canon van Nederland
Wat is de canon van Nederland?
Een lijst van 50 vensters over de geschiedenis en cultuur van Nederland: mensen, gebeurtenissen, boeken en bouwwerken. Elk venster vertelt een kort verhaal. Samen laten ze zien hoe Nederland is geworden zoals het nu is.
Hoeveel vensters heeft de canon van Nederland?
Vijftig. Dat waren er in 2006 ook al vijftig. Bij de vernieuwing in 2020 gingen er tien uit en kwamen er tien nieuwe bij.
Waarom is de canon in 2020 vernieuwd?
Na veertien jaar is gekeken of de canon nog past bij hoe we nu naar onze geschiedenis kijken. Er kwamen meer vensters bij over vrouwen, over Suriname en het Caribisch gebied, en over mensen die naar Nederland kwamen, zoals de gastarbeiders.
Moet de school de canon gebruiken?
In de kerndoelen voor de basisschool staat sinds 2010 dat de vensters van de canon het uitgangspunt zijn om de tijdvakken uit te leggen. Hoe een school dat doet en hoeveel tijd ze eraan besteedt, kiest de school zelf. Vraag de leerkracht welke vensters dit jaar aan bod komen.
Moet mijn kind alle jaartallen uit zijn hoofd leren?
Nee. Belangrijker is dat je kind weet in welk tijdvak een venster hoort en wat er ongeveer gebeurde. Een paar jaartallen zijn handig als vaste punten, zoals 1839 (eerste trein), 1945 (bevrijding) en 1953 (watersnood).
Past hier ook bij
Alles van wereldoriëntatie vind je op wereldoriëntatie oefenen. Per groep: groep 5, groep 6, groep 7 en groep 8.